Aan het einde van een smal steegje in Depok ligt een tuin verscholen tussen huizen, betonnen muren en geparkeerde voertuigen. Er groeien pepers, komkommers, aubergines en bladgroenten. Aan de rand van het perceel verwerken vrouwen voedselresten tot compost en visvoer.
Een van hen is de 69-jarige Ratna Setiawati. Ze woont al 39 jaar in Depok, een stad vlak bij de Indonesische hoofdstad Jakarta. Toen ze er aankwam, zag haar omgeving er anders uit. Rond de huizen stonden fruitbomen en groeiden voedselgewassen. Veel van die groene plekken zijn intussen bebouwd.
Ratna merkt het verschil vooral aan de temperatuur. “Toen ik hier voor het eerst woonde, hadden we thuis geen ventilator nodig, laat staan airconditioning”, vertelt ze. “Nu is dat ondenkbaar. Zodra iemand thuis is, staat de ventilator aan om toch wat wind en verkoeling te krijgen.”
Boerin in de stad
Ratna kwam via haar werk met jonge kinderen bij de stadslandbouw terecht. Ze is voorzitster van een lokaal centrum voor voor- en vroegschoolse educatie en organiseerde er activiteiten rond tuinieren. Een medewerker van de gemeenschap stelde voor om samen met buurtbewoners een vrouwengroep voor landbouw op te richten. “Het enthousiasme groeide en enkele maanden later waren we officieel juridisch erkend als de vrouwelijke boerenorganisatie Sejahtera,” vertelt Ratna.
Ratna richtte de groep in 2023 op met veertien andere vrouwen. De meesten hadden weinig of geen ervaring met landbouw. Ze kregen een terrein van ongeveer 700 vierkante meter in een dichtbebouwde woonwijk. Het was voordien grotendeels ongebruikt en de bodem verkeerde in slechte staat.
“De grootste uitdaging is de grond zelf”, zegt Ratna. “Het stuk land werd eerder gebruikt als vuilnisbelt, waardoor de grond verontreinigd en minder vruchtbaar werd. Onze beperkte landbouwkennis was in het begin een probleem.”
Rikolto en de Indonesische organisatie Perkumpulan Indonesia Berseru brachten de groep in contact met landbouwdeskundigen van IPB University. Zij begeleidden de vrouwen op het terrein. Ze leerden de bodem vruchtbaarder maken, composteren, gewassen bemesten en ziekten en plagen beheersen zonder chemische pesticiden.
De eerste oogsten verliepen niet altijd zoals gehoopt. Toch hield de groep vol. De vrouwen pasten hun teeltmethoden aan en leerden uit wat mislukte. Volgens Ratna werden de resultaten geleidelijk beter.
Voedselresten als grondstof
Op het terrein worden verschillende groenten geteeld. Variatie is belangrijk op een klein perceel: ze maakt een gespreide oogst mogelijk en verkleint het risico dat de hele productie verloren gaat wanneer één gewas het moeilijk krijgt.
Voor de bemesting gebruikt Sejahtera organisch afval uit de buurt. Ook een nabijgelegen keuken van het nationale schoolmaaltijdenprogramma levert voedselresten aan. Een deel wordt gecomposteerd. Met een ander deel kweken de vrouwen larven van de zwarte soldatenvlieg. Wat na de kweek overblijft, gaat opnieuw de bodem in als meststof. Zo vervangen afvalstromen een deel van de grondstoffen die de groep anders zou moeten aankopen.
“De trainingen moedigden ons aan om niet alleen groenten te verbouwen en te verkopen, maar ook om ons inkomen te diversifiëren”, zegt Ratna. “We verkopen ook onze eigen gekweekte vissen, ons visvoer gemaakt van larven, en onze organische meststof uit reststoffen.”
“De trainingen moedigden ons aan om niet alleen groenten te verbouwen en te verkopen, maar ook om ons inkomen te diversifiëren.” - Ratna Setiawati (stadsboerderij Sejahtera)
Het project levert voorlopig geen groot inkomen op, maar het biedt wel toegang tot verse groenten, landbouwkennis en nieuwe economische activiteiten.
Stedelijke hitte tegengaan
Depok is in enkele decennia snel gegroeid. De stad telt ruim twee miljoen inwoners op een oppervlakte van ongeveer 199 vierkante kilometer. Gebouwen, wegen en asfalt hebben veel vegetatie en open bodem vervangen.
Beton en asfalt nemen overdag warmte op en geven die langzaam weer af. Dicht opeengebouwde huizen beperken bovendien de luchtcirculatie. Daardoor zijn stedelijke gebieden vaak warmer dan hun omgeving. Sinds 2023 onderzoekt Rikolto samen met IPB University en Perkumpulan Indonesia Berseru welke rol ecologische stadslandbouw kan spelen in een warme en dichtbebouwde stad. Het project krijgt steun van de Vlaamse overheid.
Op zes landbouwterreinen in Depok werden automatische weerstations geplaatst. De boeren kunnen de metingen gebruiken om beter te bepalen wanneer ze zaaien, bemesten of maatregelen nemen tegen plantenziekten.
De verzamelde data geeft ook een eerste beeld van het effect van de tuinen op hun directe omgeving. Tussen 2024 en 2025 daalde op verschillende locaties het verschil tussen de hoogste en laagste dagtemperatuur licht. Gemiddeld ging het om ongeveer 0,16 graden Celsius. Het duidelijkste effect werd overdag gemeten, wanneer de hitte het sterkst is.
Dat is een beperkt lokaal resultaat. Zes tuinen zullen een stad als Depok niet afkoelen. De metingen tonen wel dat vegetatie op het heetste moment van de dag invloed kan hebben op de temperatuur rond het terrein.
Kinderen tussen de planten
Ratna wil de tuin ook gebruiken voor haar werk met jonge kinderen. Veel kinderen in Depok kennen groenten alleen uit winkels, markten of bereide maaltijden. Op het terrein kunnen ze zien hoe planten groeien en hoeveel zorg een oogst vraagt.
“Stadskinderen hebben weinig of geen voeling met waar hun eten vandaan komt”, zegt Ratna. “Door hen uit te nodigen kunnen wij onze passie en kennis doorgeven aan de volgende generatie. Het zorgt voor meer respect en een beter begrip van de grenzen van onze natuur. Als ze het harde werk gaan appreciëren, zal er ook minder verspild worden.”
"Als stadskinderen het harde werk in de tuin leren appreciëren, zal er ook minder verspild worden." - Ratna Setiawati (stadsboerderij Sejahtera)
Voor de vrouwen van Sejahtera is de tuin intussen ook hun ontmoetingsplaats. Ze wisselen kennis uit, verdelen het werk en nemen samen beslissingen over de teelt. Ratna kreeg als voorzitter een nieuwe rol in haar buurt: ze organiseert de groep, onderhoudt contacten met begeleiders en betrekt andere bewoners bij de activiteiten.
Inspiratie voor de hele stad
De ervaringen van Sejahtera staan niet op zichzelf. Aan het project nemen zes stadslandbouwgroepen deel, samen goed voor 166 boeren op ruim 18.000 vierkante meter grond. De meeste deelnemers zijn geen professionele landbouwers, maar buurtbewoners die voedsel willen produceren op plekken die anders ongebruikt blijven.
Rikolto helpt om de ervaringen van groepen zoals Sejahtera te verbinden met onderzoek en stadsbeleid. Daardoor wordt zichtbaar wat op andere locaties bruikbaar is en welke ondersteuning bewoners nodig hebben.
Ratna denkt voorlopig vooral aan haar eigen terrein. Ze wil de oogsten verbeteren, meer voedselresten verwerken en kinderen blijven ontvangen. Tussen de huizen van Depok laat de tuin zien hoeveel er mogelijk is op een stuk grond dat lange tijd als waardeloos werd beschouwd.
Rikolto is lid van het netwerk Voedsel Anders en leverder dit portret aan.
Met portretten uit de agro-ecologische beweging toont Voedsel Anders wat mogelijk is. Je vindt alle portretten hier.
