Wervel zocht Dominique, Anne en Jen op voor een diepgaand gesprek over de kunst van het kringloopboeren, de inzet op een veerkrachtige bodem en de mooie maar soms rauwe werkelijkheid van pionieren in een collectief.
1 + 1 = 3
Wervel: Kunnen jullie het project van de Herpendalvallei omschrijven?
Dominique (Weigewijs): "Het basisidee is dat we een gemengd bedrijf vormen. Ook al zijn we formeel aparte boerderijen of partners, we brengen onze verschillende takken samen op de Herpendalvallei. Dankzij die diversiteit kunnen kringlopen zich beter sluiten. Je kunt rust inbrengen in de groenteteelt door kruidenrijke grasklaver te zaaien die daarna begraasd wordt door de koeien. Door onze takken samen te brengen, krijg je meer dan 1+1 = 2. De diversiteit aan mensen geeft ons ook de ruimte om te experimenteren en van elkaar te leren."
"Je kunt veel meer ruimte geven aan biodiversiteit en aan elementen die niet strikt productief zijn, maar die tegelijk wél heel nuttig zijn. Hagen zijn voedsel voor koeien, bloeiende stroken zijn biotopen voor nuttige insecten die helpen bij plaagbestrijding in de groenteteelt.
Een heel stuk van wat de koeien doen, zorgt er ook voor dat je minder externe inputs nodig hebt. Ze nemen een deel van het machinewerk over door te grazen en ze brengen de mest voor de groenten al ter plaatse. We willen die externe input zoveel mogelijk beperken en als boeren zo zelfvoorzienend mogelijk zijn. Dat is de theorie tenminste, wat we willen."
Wervel: Welke boerderijen en takken zijn er precies bij betrokken?
Anne (De Witte Beek): "De Herpendalvallei is een samenwerking tussen vier boerderijen, met vijf boerinnen en één boer. Er is Bram Steeno van ‘t Fruitratje, die instaat voor het beheer van de boomgaard en de verwerking tot sappen, siroop en ciders, en ook voor het beheer van landschapselementen.
Dan is er Dominique, die al jaren kaasmakerij Weigewijs heeft in het Leuvense. Op de Herpendal heeft ze de mogelijkheid om koeien te melken. Verder zijn er twee groentebedrijven uit Bierbeek: ‘t Legumenhofke, een CSA-bedrijf van Greet en Sofie, en De Witte Beek, waar Jen en ikzelf actief zijn.
"Voor de groentebedrijven hebben we rust kunnen inbouwen door intensieve akkerbouwgewassen te laten roteren met grasland." - Anne, boerin bij De Witte Beek
Het is ook belangrijk te weten dat we allemaal al een eigen bedrijf hadden dat al vijf tot tien jaar bestond. De Herpendalvallei is er bijgekomen. We zijn er niet in opgegaan. Niemand is verhuisd. Elk thuisbedrijf blijft bestaan. Wat er wél bijgekomen is voor Dominique, is het melken van de koeien. En voor de groentebedrijven hebben we rust kunnen inbouwen in onze intensieve groenteteelt door de akkerbouwgewassen zoals pompoenen, knolselder en kolen te verhuizen naar de Herpendalvallei. Daar laten we ze nu roteren met rustgewassen zoals grasland."
Er was trouwens al een kleine voorafgaande samenwerking tussen Weigewijs en de twee groentebedrijven. We hadden samen een perceel waar we grasklaver hadden ingezaaid en waar akkerbouw gedaan werd, maar zonder dieren op die plek. Dat was de kiem van de Herpendalvallei. Dankzij een oproep van de stad Leuven konden we daarna die samenwerking uitbreiden."
Bodem als fundament
Wervel: Jullie hebben het regelmatig over grasklaver. Wat is het voordeel daarvan?
Dominique (Weigewijs): "Het gaat eigenlijk over kruidenrijk grasland. Die diversiteit aan kruiden, klaver en grassen is heel voedzaam en goed voor de bodem. De bodem is voor ons de kern, het fundament van het hele systeem. Klaver bindt stikstof in de grond. Door de koeien te laten rondlopen op die gras-klaver zorgen we voor mest en voor bodemleven. Wat we willen vermijden, is dat de bodem wordt behandeld als een louter passief substraat. Een levende bodem is actief: daar gebeuren dingen.
Een misvatting die ik vaak tegenkom: bij natuurherstel worden bomen gezien als de redding, terwijl grasland wordt onderschat. Maar grasland heeft een heel cruciale rol, zeker waar actief begraasd wordt. Als je kort en intensief begraast, wat wij proberen te doen via stripbegrazing, stimuleer je diepere beworteling en meer bodemleven. Wij roteren de koeien elke dag naar nieuwe stukken. We proberen ook te ontdekken wat er gebeurt als die koeien grazen op de stukken waar daarna groenten komen."
Jen (De Witte Beek): "De bedoeling op lange termijn is dat groenteteelt die normaal veel bemesting vraagt, uiteindelijk zonder bijkomende bemesting kan groeien, omdat ze gewoon in de kringloop zit. De koeien en de grasklaver zorgen vanzelf voor een mooie opbouw van de bodem. We zijn er nog niet, want de bodem was heel arm toen we begonnen. Maar dat is de ambitie."
Anne (De Witte Beek): "Grasklaver zorgt ook voor organische stof. En een bodem rijk aan organische stof is veerkrachtiger: beter bestand tegen droogtes en beter in staat om grond vast te houden bij hevige regenval. Die veerkracht is voor ons ook een heel bewust uitgangspunt."
Dominique (Weigewijs): "Ik wijs ook graag op iets wat in mijn ogen te weinig aandacht krijgt bij bemestingsadvies: het gaat over wat er ontbreekt en dat wordt aangevuld. Zonder te kijken naar wat al leeft in die bodem. Als de bodem actief meedoet — als er veel beworteling is, veel organische stof, actief bodemleven — dan is dat een heel ander verhaal dan gewoon iets aangieten."
"De bodem is geen passieve ontvanger: daar gebeuren dingen." - Dominique, boerin bij Weigewijs
Wervel: Jullie kijken dus naar landbouw op een heel andere tijdschaal?
Dominique (Weigewijs): "Ja, dat is essentieel. We hebben een erfpacht van 28 jaar. Als het goed gaat, loopt die nog door als wij met pensioen zijn. Dat betekent dat we niet op snelle oplossingen mikken. Landbouw moet je terug in een tijdsperspectief plaatsen dat verder gaat dan één generatie boeren."
Kennisuitwisseling en netwerken
Wervel: Wisselen jullie ook kennis uit buiten de eigen samenwerking?
Dominique (Weigewijs): "Ja, op verschillende manieren. Onze opleiding heeft daar een grote rol in gespeeld. Via Landwijzer hebben we stages gedaan op meerdere plaatsen en zijn we uitgenodigd om uit te wisselen met boeren op stagebedrijven. Dat zijn we blijven doen. Via de kaas heb ik ook contacten met andere ambachtelijke kaasmakers. Als ik geiten- en schapenmelk koop, doe ik dat niet bij gelijk wie. Ik vind het belangrijk hoe ze aan landbouw doen en leer heel veel van hen."
Jen (De Witte Beek): "Via CSA-netwerk zijn er ook veel momenten om samen te komen met collega-boeren. Er wordt heel veel uitgewisseld, ook gewoon per e-mail in een groep. Maar er zijn ook specifieke projecten. Dominique zit in een B3W-project vanuit ILVO over bodembeheer en water, specifiek voor bioregeneratieve landbouw met akkerbouwers, veetelers en kleinschalige groenteteelt. De Herpendalvallei zit ook in een tweejarig Europees project rond meer groenbedekkers in intensieve groenteteelt. Bij ons draait dat rond onderzaai: we volgen de impact op van onderzaai op bodemkwaliteit en plantengroei. Er zijn de laatste jaren enorm veel nieuwe inzichten gekomen over hoe bodem functioneert, en wij proberen daar kleine stapjes in te zetten."
Anne (De Witte Beek): "ZoBio is ook nog een netwerk. Het is een Bioforum-ILVO-project waarin we hebben samengewerkt met CSA-groentebedrijven die grote keukens van zorginstellingen beleveren met biologische groenten. Via dat traject hebben we verdere stappen kunnen zetten naar meer leveren en alles logistiek en infrastructureel op punt stellen.
Wat je ook merkt: toen we op de Herpendalvallei begonnen, hadden we allemaal al ons eigen netwerk. Die netwerken samengebracht op één plek, dat is iets exponentieels."
Lievelingsmomenten op de boerderij
Wervel: Wat is voor jullie het mooiste moment op de boerderij?
Dominique (Weigewijs): "Het allermooiste voor mij is melken. Tussen de koeien, op de Herpendalvallei bij zonsopgang of zonsondergang. Buiten, met de rustige aanwezigheid van de dieren. Gewoon het voelen om tussen die dieren te staan. Ik ben een tijd heel ziek geweest. Terug melken was voor mij een grote wens. Ik heb zo genoten van daar te zijn, tussen die dieren, met hen mee te wandelen van plek naar plek. Je bent zo in contact met de geuren, kleuren en geluiden van een levend landbouwbedrijf en een levend landschap. Ik snap de efficiëntie van een ‘melkput’, waarbij de melk meteen overgepompt wordt in een enorme koeltank. Maar wat een geschenk is het dat ik dit kan doen en er bewust bij kan zijn."
"Je bent zo in contact met de geuren, kleuren en geluiden van een levend landbouwbedrijf en een levend landschap. Wat een geschenk is het dat ik dit kan doen." - Dominique, boerin bij Weigewijs
Jen (De Witte Beek): "Mijn lievelingsmomenten beginnen al bij het aankomen. Je rijdt van boven naar beneden, met het zicht op Sint-Kamillus, met de holle wegen aan weerszijden, langs de beek. Ik voel al rust als ik er aankom. En dan de teelt zelf: op de Herpendal telen we op een totaal andere schaal dan op ons thuisbedrijf, waar we heel intensief en kleinschalig zijn. Hier sta ik voor 200 meter lang bedden pompoenen of knolselder. Dat is een andere beweging, een andere beleving. Er is iets van loslaten als je op grotere schaal bezig bent."
Anne (De Witte Beek): "Voor mij is het samenwerken met collega's. De momenten dat we samen hagen en bomen planten, samen met de plantmachine aan de slag gaan. En dan de pompoenoogst, de enige oogst op de Herpendal die we doen met onze eigen oogsters. Dat is ook iets bijzonders.
Vorig jaar was er ook de 'rode lijn'. We moesten pompoenen oogsten met de oogsters op dezelfde dag dat er een rode lijn actie was voor Gaza in Leuven waar ook veel van hen naartoe wilden. Iemand suggereerde: laat ons een rode lijn vormen op het veld, met de pompoenen. En zo stonden we daar met zeventig mensen in een rij van tweehonderd meter pompoenen. Gelukkig waren het oranje pompoenen! Een oogster had haar zoon meegebracht met een drone, die heeft dat gefilmd. Tegen de avond had ik een filmpje in mijn mailbox van die rode lijn. Met zeventig mensen een rij van tweehonderd meter … dat doe je niet alleen. Dat is landbouw samen met de gemeenschap."
Meer weten
- over Wervel
- over de Herpendalvallei
- over Weigewijs
- over De Witte Beek
Wervel is lid van Voedsel Anders en leverde dit portret aan. Met portretten uit de agro-ecologische beweging toont Voedsel Anders wat mogelijk is. Je vindt alle portretten hier.
