De teelt van cacao is een drijvende kracht achter de ontbossing van tropisch regenwoud. Door falende oogsten trekken telers steeds verder de tropische bossen in. Biedt agro-ecologie een duurzaam alternatief?


Dit artikel is een ingekorte versie van een langer artikel dat journalist Merel Deelder schreef voor Eos Tracé. Eos Tracé onderzoekt de weg die onze voeding aflegt: van teelt, verwerking, transport en consumptie tot afvalverwerking. Daarbij bespreekt ze de impact op het milieu en je gezondheid, de sociale aspecten, en het dierenwelzijn. Met behulp van de wetenschap worden feiten van fabels onderscheiden. Zodat je het verhaal leert kennen, het tracé, achter dagelijkse producten zoals kippenvlees, koffie, chocolade of zalm… Eos Tracé is een initiatief van Eos Wetenschap. Meer weten? www.eostrace.be.

Schaduwteelten

De cacaoboom stamt oorspronkelijk uit het Zuid-Amerikaanse Amazoneregenwoud, waar hij groeit onder de schaduw van twintig tot dertig meter hoge woudreuzen. Door cacao in ander tropisch gebied te planten, profiteert de boom van omstandigheden vergelijkbaar met die in de Amazone. “Het biedt arme boeren een uitgelezen kans om snel wat geld te verdienen, want binnen drie of vier jaar kan er al geoogst worden”, vertelt Yann Clough, ecoloog aan de Universiteit van Lund in Zweden. De gangbare methode is tropisch regenwoud uitdunnen en er cacaobomen tussen planten.

Alleen worden cacaobomen na twaalf jaar steeds minder productief en na twintig jaar is de teelt economisch niet meer aantrekkelijk. Deze productieafname is een natuurlijk proces, maar voor de boer komt dit meestal onverwacht.”
De meeste boeren beslissen daarop de schaduwbomen te verwijderen, in de hoop dat dit de oogsten ten goede komt. In eerste instantie werkt dat, maar de verhoging in opbrengst is van korte duur. Daarom trekken de cacaoboeren dieper het tropisch regenwoud in om nieuwe stukken grond geschikt te maken voor cacaoproductie.

Over de afgelopen vijftig jaar is de cacaoteelt wereldwijd verantwoordelijk voor het verdwijnen van zes tot vijftien miljoen hectare aan tropisch regenwoud; een gebied gelijk aan twee tot vijf maal België. Daardoor is de cacaoteelt momenteel verre van duurzaam.

Welke teeltmethode kan het tij keren?

Om dat patroon te doorbreken, kan de cacaoteelt twee richtingen op. Dat zegt Wouter Vanhove, bio-ingenieur aan UGent. Hij doet onderzoek naar duurzame, tropische landbouw. Vanhove: “Of we gaan voor een intensieve technische aanpak, dus met monoculturen en hoge inputs in de vorm van mest en bestrijdingsmiddelen, of we creëren op basis van agro-ecologische principes een veerkrachtig systeem, dat tegen shocks bestand is.”


De eerste richting biedt volgens Vanhove een mooie oplossing wanneer we enkel vanuit economisch perspectief kijken. “Voorwaarde voor succes is wel dat boeren de financiële ruimte hebben om te investeren in kunstmest en bestrijdingsmiddelen. En elke tien jaar, voordat de oogsten af beginnen te nemen, moeten nieuwe cacaobomen worden bijgeplant.” Volgens Vanhove is vooral het bedrijfsleven geïnteresseerd in deze methode. Binnen de wetenschap kent hij niemand die voor een dergelijke cacaoteelt pleit. Vanhove: “Ik ben er samen met vele wetenschappers van overtuigd dat we het best die tweede weg bewandelen. Cacaoboeren hebben simpelweg het geld niet om de hoge inputs te bekostigen. En daarbij: hoe goed monoculturen ook produceren, op grote schaal vernietigen ze biodiversiteit, vervuilen ze het water en zorgen ze voor bodemerosie.”


De landwinst door een hogere opbrengst uit monoculturen wuift Vanhove weg. “De hogere cacao-opbrengst staat niet in verhouding tot de ecologische schade die een monocultuur met zich meebrengt.” Bovendien biedt een divers systeem naast cacao ook oogst van andere gewassen.

Agro-ecologische cacaoteelt

“In West-Afrika zie je veel cacaobomen gecombineerd met fruitbomen zoals de avocado, limoen of sinaasappel”, vertelt Vanhove. Samen vormt dit een agroforest; de combinatie van bomen en gewassen in een divers landbouwsysteem. Omdat de opbrengst niet enkel afhankelijk is van cacao biedt dit boeren meer zekerheid.


Naast diversiteit aan oogst, kent een gezond agroforest ook een diversiteit aan insecten en zelfs aan plagen. Clough: “De bomen, de plagen, de natuurlijke vijanden van die plagen, de bestuivende insecten, de omringende ecologie, het hangt allemaal samen. Door de diversiteit aan interacties vormt een agroforest een robuust, veerkrachtig systeem, dat tegen een stootje kan.” Het staat hiermee in schril contrast met de monocultuur, waarin plagen de kop ingedrukt worden. Uitgerekend daar ligt de kracht van het agroforest: waar een monocultuur door een niet te onderdrukken plaag om zeep geholpen kan worden, houdt het agroforest plagen zelf onder controle. in plaats van andere organismen te zien als concurrent van de oogst, worden ze ingezet om een bijdrage te leveren aan het volledige voedselproductiesysteem.


Om ervoor te zorgen dat alle actoren hun bijdrage kunnen leveren is het volgens zowel Vanhove als Clough belangrijk om zo min mogelijk bestrijdingsmiddelen te gebruiken. “Wil je een insectenplaag weren met chemicaliën, dan dood je indirect de bestuivers en de mieren, terwijl die juist essentieel zijn voor de productie. Een doelgerichte aanpak van ziekten en plagen vergt goed landbouwkundig beheer. zo stelt Vanhove. Op dit moment is kennis van agro-ecologie beperkt, bevestigen zowel Clough als Vanhove. “Ik zie boeren die alle dode bladeren weghalen”, vertelt Clough. “Zij houden de plantage schoon en opgeruimd zoals hun huis, omdat ze er zich niet bewust van zijn dat die bladeren belangrijk zijn voor de kwaliteit van de bodem. Ze geven nutriënten af en houden de bodem vochtig.”


Onderzoek bevestigt dat binnen de agro-ecologische cacaoteelt het management van de boer zelf een sterkere invloed heeft op de opbrengst dan in een monocultuur met hoge inputs, waarin het management in feite is uitbesteed aan de mest- en bestrijdingsmiddelenindustrie. Volgens Clough moet er serieus geïnvesteerd worden in het opleiden van cacaoboeren, zowel door overheden als door de sector.

EOStracz

Groeiende beweging voor agro-ecologie

Volg Voedsel Anders Vlaanderen op